‘Eigenlijk ben ik mijn hele onderwijscarrière bezig met materiaal delen en samenwerken met anderen.'
“Welkom01 is echt expres gekozen,” zegt Gerard Dummer. Het is een van de meest gebruikte wachtwoorden en daarmee ongeveer het soort wachtwoord waarvan je hoopt dat een digitaal geletterde student het juist níet kiest. De naam van zijn Comeniusproject is licht, het probleem erachter een stuk minder. Dummer werkt al 25 jaar op de pabo en ziet in die tijd grote verschillen ontstaan tussen lerarenopleidingen. “Bij de ene pabo hoor ik dat het heel goed geregeld is en bijna net zoveel aandacht krijgt als rekenen. Bij een andere pabo zeggen opleiders: de toetsweek is geweest en dan mag ik nog een les komen geven. Ja, wat hebben ze er dan aan?” De ene opleiding heeft vijf collega’s die digitale geletterdheid trekken, elders moeten één of twee mensen het wiel steeds opnieuw uitvinden. En ondertussen moeten al die studenten straks voor dezelfde basisschoolklassen staan. Samenwerken is voor Dummer bijna een reflex.
In 2006 begon hij WikiKids, een internetencyclopedie voor en door kinderen. Daarvoor deelde hij al zelfgemaakt onderwijsmateriaal online. “Eigenlijk ben ik mijn hele onderwijscarrière bezig met materiaal delen en samenwerken met anderen. Omdat je dan het wiel niet steeds opnieuw hoeft uit te vinden en van elkaar kunt profiteren.” Waar die neiging vandaan komt, weet hij zelf ook niet precies. “De commons-gedachte zit er gewoon heel sterk in.” Vanuit diezelfde gedachte werd hij vijf jaar geleden kartrekker van het Netwerk Lerarenopleiders Digitale Geletterdheid. Lerarenopleiders komen drie keer per jaar bij elkaar om kennis uit te wisselen en zichzelf verder te professionaliseren. Welkom01 werd vervolgens een manier om die samenwerking meer handen en voeten te geven.
Van ICT en onderwijs naar digitale geletterdheid
Dat was ook nodig, want het vakgebied waarin Dummer begon bestaat eigenlijk niet meer in dezelfde vorm. “Toen ik begon, werd ik aangesteld als docent ICT en onderwijs.” De nadruk lag op digitale didactiek: hoe kun je technologie gebruiken om het leren te ondersteunen? Inmiddels gaat volgens hem ongeveer negentig procent van zijn werk over digitale geletterdheid en nog tien procent over digitale didactiek. Ook zijn eigen blik op technologie verschoof. Voor een boek dat hij jaren geleden voor zijn studenten schreef, las hij onder meer Wat zou Google doen? “Dat was eigenlijk een positieve insteek: we moeten het zoals Google gaan doen. Dat boek zou ik nu nooit meer gebruiken. Nu denk je bij ‘wat zou Google doen?’ juist: dan moeten we dat vanuit publieke waarden misschien níét doen.” Het internet dat ooit vooral stond voor delen en gemeenschappelijkheid is inmiddels ook het domein van grote commerciële technologiebedrijven.
Tegelijk bleef binnen de pabo’s lang onduidelijk wat digitale geletterdheid precies betekende. “Er was in het begin grote spraakverwarring.” Als een elektronische leeromgeving niet goed werkte, werd soms naar Dummer en zijn collega’s gekeken. “Dan zeiden wij: dat heeft met opleidingsdidactiek te maken en het is heel belangrijk, maar dat is niet wat wij doen.” Ook het digitaal vaardiger maken van collega-docenten ligt dicht tegen zijn vakgebied aan, maar valt er niet automatisch onder. Eerst moest dus al helder worden waar digitale geletterdheid begint en ophoudt.
Dat studenten jong zijn en dagelijks sociale media gebruiken, betekent volgens Dummer bovendien helemaal niet dat ze digitaal geletterd zijn. “Dat blijkt in de praktijk heel erg tegen te vallen. Ze maken er veel gebruik van, maar op een kundige, creatieve en kritische manier ermee omgaan is nog een brug verder.” Een toekomstige leerkracht moet die kennis en kritische houding zelf hebben én vervolgens weten hoe je kinderen daarin onderwijst. Nu digitale geletterdheid een plek krijgt in het basisonderwijs, wordt het meer en meer een urgent probleem. Want ja: wie er tijdens de opleiding al nauwelijks iets over leert, staat straks onvoldoende voorbereid voor de klas.
Van vijf pabo’s naar een landelijke basis
Binnen Welkom01 werken vijf lerarenopleidingen daarom samen aan een gemeenschappelijke basis. De twaalf leeruitkomsten die uit het traject kwamen, ontstonden niet tijdens één groot eurekamoment. Dummer zat op een dag met een nieuwe collega te praten over de lessen die ze eigenlijk allemaal gaven. Samen maakten ze een schema. Daaruit kwam eerst een lange rij mogelijke leeruitkomsten, die langzaam werd teruggebracht en aangescherpt. “Ik heb ze voorgelegd aan de Comeniusgroep, aan het netwerk, aan het lectoraat. Eigenlijk hebben we steeds alle stakeholders laten kijken: herkennen we ons hierin en kunnen we ermee uit de voeten?”
Inmiddels is Dummer voorzitter van de ontwikkelgroep voor de landelijke kennisbasis digitale geletterdheid. Een deel van de mensen uit Welkom01 werkt ook daaraan mee. Wat begon met vijf opleidingen beweegt zo richting een gezamenlijke basis voor alle pabo’s.
‘Als je die expertises bij elkaar brengt, ontstaat er iets wat je van tevoren nog niet bedacht hebt.'
Een kwestie van de lange adem
Alleen: iets opschrijven betekent nog niet dat er op maandagochtend ook ander onderwijs wordt gegeven: “Dat is een kwestie van de lange adem.” Daarom zochten ze binnen het project juist samenwerking met collega’s buiten digitale geletterdheid: van geschiedenis en Engels tot kunst en pedagogiek. “Als je die expertises bij elkaar brengt, ontstaat er iets wat je van tevoren nog niet bedacht hebt.” Precies daarin zat voor Dummer het belangrijkste veranderpunt. Hij had eerder al ervaren wat interdisciplinair samenwerken kan opleveren. Nu wilde hij zorgen dat collega’s dat zelf ook ervoeren. Daar kwam ook weerstand bij kijken. Dummer onderscheidt grofweg drie soorten.
De eerste is praktisch: waar moet dit nog bij in een curriculum dat al vol zit? De tweede gaat over deskundigheid. Docenten pedagogiek en onderwijskunde behandelden bijvoorbeeld al jaren pesten, maar voelden zich niet vanzelfsprekend toegerust om ook digitaal pesten te behandelen. De derde laag gaat dieper. “Wat betekent de opkomst van digitalisering eigenlijk voor mijn vak?” Bij beeldende vakken wordt die vraag door AI ineens heel concreet. Een docent die jarenlang precies wist wat zijn vak inhield, moet opnieuw nadenken over wat er verandert en wat behouden moet blijven. “Dat brengt natuurlijk onzekerheid met zich mee. En als mensen ergens onzeker over zijn, heb je ook een beetje weerstand te overwinnen.”
Studenten werden intussen niet alleen het eindpunt van de verandering. Ze gaven ook feedback op nieuw onderwijs, testten onderdelen en werden vooraf bevraagd over hun eigen zorgen en problemen. Onderwijs over digitaal pesten werd op basis van die ervaringen aangescherpt en zit inmiddels in het curriculum. Voor Dummer is dat ook hoe verandering hoort te werken: niet één interventie invoeren, vinkje zetten en klaar. Uitproberen, terugkijken, aanpassen.
‘Als je denkt: nu hebben we echt een plank misgeslagen, dus we schaffen het helemaal af, dan gooi je het kind met het badwater weg.'
Blijven veranderen
Dat geldt inmiddels misschien wel meer dan ooit. AI stond enkele jaren geleden nog nauwelijks in richtlijnen voor digitale geletterdheid, nu moeten toekomstige leraren weten wat het is en er met kinderen over kunnen praten. Zelf gebruikt Dummer het ook: “Ik wil weten wat de mogelijkheden zijn, omdat het bij mijn vakgebied hoort. En eens goed kijken wat de mogelijkheden voor het onderwijs zijn.” Hij herkent bij AI een route die hij vaker rond nieuwe technologie ontwaart: eerst is iedereen enthousiast, daarna volgt het dal der desillusie en uiteindelijk wordt het gebruik van de nieuwe technologie normaal. Verbieden vindt hij daarom te simpel. Interessanter is het om je af te vragen wat er nu precies aan onderwijs moet veranderen als AI bepaalde taken moeiteloos kan overnemen. Juist basiskennis blijft daarbij volgens hem essentieel. “Studenten moeten weten hoe de wereld in elkaar zit, bijvoorbeeld wat democratie betreft, zodat ze zich niet van alles wijs kunnen laten maken.”
Na 25 jaar digitale verandering is zijn advies gek genoeg ook redelijk analoog: zet mensen gewoon bij elkaar. Geef ze tijd om samen te ontwikkelen, gebruik elkaars expertise en geef ruimte om iets te proberen dat achteraf niet blijkt te werken. “Als je denkt: nu hebben we echt een plank misgeslagen, dus we schaffen het helemaal af, dan gooi je het kind met het badwater weg.” De volgende stap voor Dummer ligt alweer buiten Nederland. Hij wil meer samenwerken met collega’s in andere Europese landen. Want als hij in al die jaren iets heeft geleerd, is het misschien wel dit: digitale technologie verandert voortdurend. De oplossing hoeft daarom niet steeds opnieuw door iedereen afzonderlijk te worden uitgevonden.
Gerard tipt
Voor wie verder wil lezen over technologie, publieke waarden en digitale geletterdheid tipt Gerard onder meer Het is oorlog maar niemand die het ziet en Dit wil je écht niet weten. Daarnaast werkte hij de afgelopen jaren aan Wereld met DT, een gratis toegankelijke lessenserie over programmeren en techniek voor het basisonderwijs.
Profiel
|
Naam
|
Gerard Dummer |
|
Functie
|
Opleidingsdocent digitale geletterdheid en promovendus |
|
Instelling
|
Hogeschool Utrecht |
|
Afdelingen
|
Pabo en lectoraat Curriculumvraagstukken Funderend Onderwijs |
|
Aantal jaren werkzaam in het onderwijs
|
25 jaar |
|
Tijd voor onderwijstaken
|
Twee van de vier dagen |
| Onderwijsinnovatie |
Welkom01 – Digitaal Geletterde pabostudenten |
Dit portret is onderdeel van de reeks van portretten in de rubriek TROTS.
Klik hier om de andere portretten te bekijken
Maandelijks publiceren we een bijzonder portret op onze LinkedIn met bijpassend beeld. De rubriek is tot stand gekomen met hulp van Marcha Kuipers- de Haan (ComeniusNetwerk), de woordkunsten van portretschrijver Hanneke Hendrix en tot leven gebracht met de illustraties van Bewegend Wild.