Naar kunsteducatie die meer artistiek talent (h)erkent

Rotterdam barst van de artistieke talenten. Toch komt maar een klein, relatief homogeen deel daarvan terecht bij de opleiding Docent Beeldende Kunst en Vormgeving aan Willem de Kooning Academy (WdKA). Als hoofddocent Kunsteducatie probeert Paul Pos te komen tot een rijker, inclusiever begrip van succesvol kunstenaarschap. ‘En dat is meer een evolutie dan een revolutie.’

Rotterdam niet terugzien in de klas

Als na een kleine hapering Pauls gezicht op het beeldscherm verschijnt, is ook het geluid van een sirene te horen. ‘Zo klinkt Rotterdam,’ glimlacht hij. ‘Ik zit in het hartje van het Oude Noorden.’ Net als negentig procent van zijn stadsgenoten is Paul wat hij noemt een ‘import-Rotterdammer’. ‘We zijn een grote, superdiverse stad waar de meerderheid uit minderheden bestaat.’ Opvallend genoeg ziet hij die diversiteit niet terug in zijn klassen aan de WdKA. ‘Gender- en neurodivers is onze studentenpopulatie wel,’ vertelt hij, ‘maar sociaal-culturele of etnische verschillen zijn er nauwelijks. Dat betekent dat er allerlei talent rondloopt dat kennelijk de weg naar de academie niet weet te vinden, terwijl het kunstvakonderwijs zou moeten bijdragen aan een diverse en inclusieve beroepssector.’ Al een decennium wijdt Paul zich aan het beantwoorden van twee vragen: waarom zijn mijn klassen zo homogeen? En hoe kunnen we dat veranderen?

‘Wie lopen hier niet rond? Wie sluiten we buiten?’ 

Een rijker begrip van kunstenaarschap

‘Een eerste onderzoek onder DBKV-studenten wees uit dat veel studenten via vergelijkbare trajecten op de academie terechtkomen’, vertelt Paul. Vaak via kunstvakken op de middelbare school en creatieve beroepsopleidingen in het mbo die hen al vertrouwd maken met de waarden en verwachtingen van een kunstvakopleiding. ‘Kunstdocenten blijken een belangrijke rol te spelen in het herkennen en stimuleren van talent.’

In een volgend onderzoek keek Paul naar het artistieke talent dat zich niét bij de kunstacademie meldt. ‘In een jaar tijd bezocht ik met vier collega’s meer dan vijftig kleine en middelgrote culturele organisaties in Rotterdam. We brachten in kaart hoe hun artistieke praktijken en talentontwikkeling eruitzagen en waarom er nauwelijks uitwisseling was met de academie. We kwamen op de meest geweldige plekken, zoals Cult North, Tailors & Wearers en Hiphop In Je Smoel. We ontmoetten onder andere een hennakunstenares en artiesten die met videoclips verbeelding gaven aan hun spoken word-expressie.’ De mensen die Paul en zijn collega’s spraken beschreven de kunstacademie als een gesloten circuit, waar zij geen sense of belonging voelen. ‘Er bleek een groot gat tussen hoe zij naar kunst en kunstenaarschap kijken en hoe de academie dat doet. Samenwerkingen die er waren, waren bovendien eenrichtingsverkeer, waar vooral de academie iets uit leek te halen terwijl partners weinig inspraak, erkenning en vergoeding kregen.’

‘Kunstdocenten spelen een belangrijke rol in het herkennen van talent.’  

Het pad effenen voor meer en andere talenten

‘Onze eerste interventies waren vooral intern. We maakten onze selectie- en sollicitatiecommissies groter en diverser, en reflecteerden in het proces op onze eigen waarden en aannames. De meestvoorkomende vraag die wordt gesteld bij werving en selectie is: “Past deze persoon in het team?” Maar dan krijg je vooral OSM.’ Paul laat een korte stilte vallen. ‘Ons Soort Mensen. Het is begrijpelijk dat het zo werkt, maar is het ook rechtvaardig?’ Hij vervolgt: ‘Ook het curriculum pasten we aan. Er werd in lessen vooral verwezen naar witte-mannenkunst en -kunstopvattingen. We maakten in ons onderwijs ruimte voor een grotere variëteit aan kunstenaars en denkers.’

Door hun onderzoek beseften Paul en zijn collega’s dat studiekeuze en studentenselectie al ver voor de formele procedures plaatsvinden. En dat juist hun alumni als kunstdocent een cruciale rol spelen in dit proces, door hun positie als vertegenwoordigers, poortwachters en rolmodellen van en in het kunstonderwijs. ‘Als onbekend onbemind maakt, dan is het tegendeel ook waar. Dus zochten we de samenwerking met negen culturele organisaties, waaronder Cult North en Makers op Zuid, die door hun locatie, aanbod en activiteiten verbonden zijn met andere artistieke praktijken en doelgroepen dan de WdKA. Vanuit de principes van Community Engaged Learning (Farnell, 2020) waaronder gelijkwaardigheid met respect voor lokale kennis, wederkerigheid, en verbinding met kerntaken van onderwijs en onderzoek, ontwikkelen onze studenten en talenten workshops en netwerkavonden voor de doelgroep van de betreffende partnerorganisatie. Ook zijn onze studenten inmiddels intensiever betrokken bij open dagen en selectie.’

‘Kiezen voor ‘ons soort mensen’ is begrijpelijk, maar is het ook rechtvaardig?’ 

Externe druk, verhoogd bewustzijn en Comeniusbeurs als vliegwiel

Wat ervaart Paul als uitdagingen in het innovatieproces en wat zijn succesfactoren? ‘Aanvankelijk werd de homogeniteit van onze klassen niet als probleem gezien. We zaten in de comfortabele positie dat we elk jaar uit veel kandidaten de beste konden kiezen. Dat de geselecteerde talenten veel op elkaar leken, werd geen probleem gevonden. Als je op elkaar lijkt, is het ook makkelijk werken, je hebt aan een half woord genoeg.’ Het tij keerde toen er externe druk ontstond. ‘Twee ontwikkelingen waren bepalend,’ zegt Paul. ‘Het eerste is wat ik noem “het decennium van wokeness”. We begonnen ons als samenleving en ook als academie af te vragen: wie lopen hier niet rond? Wie sluiten we, onbewust of onbedoeld, buiten?’ De tweede ontwikkeling was een daling in het aantal aanmeldingen. ‘Een zakelijk motief dus,’ zegt Paul droog, ‘maar het bracht wel iets in beweging.’

Als docent, maar ook als lid van het management en de curriculumcommissie bemoeide Paul zich gevraagd en ongevraagd met de gang van zaken. ‘Er ontstond een groep collega’s die dingen wilde veranderen en op een gegeven moment heb je een kritieke massa.’ De Comenius Senior Fellow-beurs die hij in 2024 ontving was een vliegwiel. ‘Daarmee konden we het netwerk met onze partners stevig en gelijkwaardig opbouwen en onze selectieprocedure herontwerpen.’

‘Meer collega’s sloten zich aan. Dan ontstaat er een kritieke massa.’ 

Geen revolutie maar evolutie

Terugblikkend op de afgelopen tien jaar, ziet Paul betekenisvolle veranderingen. ‘Onze studenten ontwikkelen een rijker en inclusiever begrip van kunstenaarschap. Ook zien we de studentenpopulatie al iets diverser worden, met onder andere een toename van studenten uit het Caribisch gebied. Door onze innovaties in het curriculum te verankeren, kunnen we ze borgen voor de toekomst.’ Tegelijk doemen er ook nieuwe uitdagingen op: ‘De vlag is wel de goede kant op gaan wapperen, maar de huidige ontwikkelingen in de samenleving en in de politiek zetten de urgentie van kunst en inclusie onder druk.’

Die ups en downs horen bij innoveren, merkt Paul. ‘Je zet soms twee stappen vooruit en dan weer een stap terug. Er zijn collega’s die de revolutie willen en dat is heel begrijpelijk, zeker als je tot de groep behoort die nadelen ondervindt van het systeem. Toch benader ik dit proces meer als een evolutie. Veranderen kost tijd, want we komen aan mensen hun waardesysteem en expertpositie.’

Wie van Pauls ervaringen wil leren, mag contact met hem opnemen. Hij denkt graag (op maat) mee. ‘Inclusie staat ook bij andere kunstacademies op de agenda, maar iedereen pakt dat op zijn eigen manier aan.’ Met een lach: ’Weinig onderwijs is zo eigenzinnig als het kunstvakonderwijs.’